Etap 3 – Ucz obrazem – metafora

poprzednio: Etap 2

Problem: szkolna rzeczywistość logiczna a intuicyjny świat przyszłości

Współczesne nauczanie szkolne bazujące głównie na zdolnościach abstrakcyjnego myślenia nie wykorzystuje potencjału i możliwości uczących się. Co więcej, w tradycyjnym nauczaniu adresowanym głównie do uczniów o zdolnościach językowych i matematyczno – logicznych nie odnajduje się spora grupa uczniów u których dominuje myślenie intuicyjne. Zadaniem nauczyciela według McCarthy jest uwzględnienie w nauczaniu strategii, metod i technik, które sprawdzą się u wszystkich uczniów i będą łączyły wszystkie ich mocne strony. Albert Einstein, Winston Churchill czy Tomasz Edison mieli ogromne problemy z nauką nie dlatego, że byli mało inteligentni ale dlatego, że nie wpasowali się w sposób przekazywania wiedzy oferowany przez ich szkoły. Podobne niedopasowanie dotyczy ogromnej rzeszy uczniów również obecnie. Gdyby odkrycia badaczy na temat funkcjonowania poszczególnych części mózgu znalazły odzwierciedlenie w edukacji, wielu niepowodzeń uczniowskich moglibyśmy uniknąć.

Nauczyciele lubią prowadzić wykłady, angażować uczniów w samodzielne rozwiązywanie problemów, czytanie, pisanie, robienie notatek, preferują porządek i spokój w klasie. Jeśli chcą dotrzeć do uczniów intuicyjnych muszą podjąć wysiłek i włączyć w proces lekcyjny muzykę, obraz, ruch, odgrywanie ról, prace grupowe.

Przyszłość należy do ludzi uczących się obrazem. W zmieniającym się błyskawicznie świecie to właśnie ludzie, którzy potrafią analizować i uczyć się wizualnie odniosą sukces. Gordon Dryden i Jeannette Vos w „Rewolucji w uczeniu” zauważają, że wiele nowoczesnych firm oczekuje od swoich pracowników umiejętności samodzielnego myślenia, podejmowania ryzyka, eksperymentowania, dostrzegania nowych możliwości oraz otwartości na zmiany”. Nic w tym dziwnego skoro warunkiem rozwoju gospodarki jest innowacyjność, skoro dzisiaj nie wyobrażamy sobie życia bez nowoczesnych technologii. Świat pędzi do przodu. Pytanie gdzie jest w tym wszystkim szkoła. Czy jest w stanie „dostarczyć” firmom nowoczesnych, kreatywnych pracowników jeżeli bazuje na testach i odtwórczym reprodukowaniu wiedzy? Może warto więc zgodzić się z Albertem Einsteinem, że wyobraźnia jest ważniejsza niż wiedza i uwzględnić w szkolnej rzeczywistości ucznia z potrzebami wizualnego uczenia się. Jak to zrobić? Wskazówki poniżej.

Myślenie obrazem pozwala zobaczyć „produkt końcowy”.

W filmie pt: „Temple Grandin” główna bohaterka przywołuje z pamięci kolejne konkretne obrazy. To pozwala jej rozwiązać problem. Nie chodzi tutaj o manipulowanie w wyobraźni przedmiotami tylko o zestawienie fragmentów widzianych kiedyś obiektów.

Taka strategia sprawdza się przy rozwiązywaniu prostych zadań z przedmiotów przyrodniczych a co najważniejsze pozwala uczniowi zobaczy „końcowy projekt” zastosowania wiedzy w nowej rzeczywistości. Cyt: Wyobraźnia pozwala odpowiedzieć na pytanie „ a co jeśli?” wydobywając prawdopodobne konsekwencje określonych sytuacji lub podjęcia pewnych działań. Na podstawie S.T. Moulton, S.M. Kosslyn, Imagining Predictions.

Ucz obrazem

Można przyjąć tezę ,że cały system pojęciowy w ramach, którego uczeń myśli i działa jest z natury metaforyczny. Metafora to rozumienie i doświadczenie pewnego rodzaju rzeczy w terminach innych rzeczy, każda metafora pojęciowa ma taką samą strukturę, stanowi odwzorowanie przedmiotów jednej dziedziny na przedmioty innej dziedziny.

Bez metafory większość naszych wypowiedzi , które zawierają pojęcia abstrakcyjne, byłyby pozbawione znaczenia. Metafory zawsze towarzyszą myśleniu abstrakcyjnemu dotyczy to także wszystkich dziedzin nauki.

Strategie na lekcji

  • wykorzystanie obrazu (nie czytać! nie pisać! tylko obraz) aby połączyć uczniowską wiedzę z nowym pojęciem,
  • wizualizacja idei,
  • wykorzystanie muzyki aby oddać nastrój,
  • tworzenie map pojęć – tylko obraz,
  • konkretne przykłady – obraz,
  • metafora – metafory są niezbędne do głębszego rozumienia pojęć, są one kluczem do prawdziwego zrozumienia.

Przykłady na lekcji biologii

Pierwszy przykład:

Nauczyciel przedstawia metaforę, która obrazuje, że odżywianie jest niezbędne do tego aby funkcjonować. Nauczyciel pyta uczniów: Jaki jest związek komórki i ładowarki w odniesieniu do przemiany? Albo odżywiania?

Drugi przykład:

Nauczyciel przedstawia metaforę, która obrazuje, że odpowiednia gospodarka odpadami jest niezbędna do tego aby funkcjonować. Nauczyciel pyta uczniów: Jaki jest związek tego obrazu w odniesieniu do funkcjonowania naszego organizmu?

Przełóż pojęcia i słowa na język obrazów

Pomóż uczniowi znaleźć konkretny, wyraźny obraz lub dźwięk przedstawiający nauczane pojęcie kluczowe.

Możesz je wyrazić za pomocą wrażeń zmysłowych. Możesz wizualizować tworząc ciąg skojarzeń.

Np. słowo „sprawiedliwość” jako np. sędziowską togę, powagę, symbol sprawiedliwości. Twórz ten ciąg dopóki uczeń nie zobaczy konkretnego obrazu, który może zmieniać. Zwracaj uwagę na emocje, które towarzyszą poszczególnym obrazom. Czasem wizualizacja może wywołać silne wrażenia zmysłowe szczególnie, kiedy słowo oznacza rzeczywisty przedmiot. Pewne słowa, powiązane z wiedzą pierwotną będą wywoływały wyraźne wspomnienia. Jeżeli jednak utworzony obraz nie będzie powiązany z doświadczeniem ucznia to możemy się spodziewać, że mimo wizualizacji, uczniowie nie zobaczą żadnego obrazu. Ważne jest aby nauczać jak przekształcać „pojęcia” w „szczegółowe obrazy”

Metafora

Metafory są zakorzenione w naszych doświadczeniach. O ile w klasycznym językoznawstwie to środek ekspresji poetyckiej o tyle na gruncie modelu 4All jest to pojęcie techniczne, odnoszące się do sfer poznania i działania.

Można przyjąć tezę, że cały system pojęciowy w ramach, którego uczeń myśli i działa jest z natury metaforyczny. Bez metafory większość jego wypowiedzi, które zawierają pojęcia abstrakcyjne, byłoby pozbawionych znaczenia. Temu co podlega odwzorowaniu jest struktura pojęć konkretnych i dzięki temu mechanizmowi uczniowskie poznanie może osiągać coraz wyższe poziomy abstrakcji. Zamiast oddzielnych cech danego pojęcia, metafory oferują całościowy obraz zawierający większość jego cech. Dzięki temu uczeń może zobaczyć relacje, które wcześniej były niewidoczne. Pomaga to zapamiętać fakty z lekcji ponieważ nauczane treści są umieszczone w określonym kontekście. Uczeń przetwarza nieliniowo. Metaforyczne nauczanie jest holistyczne. Skupia się na procesach rozpoznawania i rozumienia wzorców i ogólnych zasad, które nadają sens nauczanym treściom. Każda nowa lekcja nie jest odosobnionym zestawem informacji, ale okazją do nawiązania rozmaitych połączeń i uzyskania wglądu w nowe idee i we wcześniejszą wiedzę uczących się. Pogłębia to zrozumienie nauczanych treści. Uczeń ma poczucie, że nowe informacje nie muszą być nauczane od „zera” a nauczyciel może wykorzystać wiedzę podstawową do budowania jego wiedzy eksperckiej.

Każdy niemalże podręcznik-gotowy program nauczania tworzy liniowe przedziały wiedzy. Takie podejście powoduje, że uczeń jest obezwładniony wielką ilością „nowych” informacji. Metafora zorganizuje i łączy wiedzę zachęcając uczniów do pogłębionego zrozumienia oraz integrowania wiedzy czerpanej z różnych dziedzin.

Metafora może być jedną z najbardziej skutecznych metod nauczania. Kiedy tworzymy metaforę, musimy zrozumieć istotę tego czego uczymy.

Metafory działają zawsze, gdy mowa jest o pojęciach abstrakcyjnych.

Analogia

Rozumowanie analogiczne jest szczególnym rodzajem myślenia na podstawie, którego z łatwością odwołamy się do uczniowskich doświadczeń, wiedzy podstawowej, do znanych przykładów. Wychodzimy zawsze od konkretnej sytuacji rodzącej pytanie, na które nie znamy odpowiedzi. By jej udzielić, szukamy przypadków, które są podobne do naszej sytuacji, a więc takie gdzie znaleziono rozwiązanie. To potwierdza, że myślenie konkretne w odwołaniu do doświadczenia ucznia i abstrakcyjne uogólnianie są ze sobą powiązane. Analogia prowadzi ucznia od konkretnej sytuacji, poprzez podobieństwo do innej konkretnej sytuacji, i do zastosowania abstrakcyjnej teorii.

Jeszcze raz: kluczem do myślenia analogicznego jest skojarzenie. Proces myślowy przebiega tu następująco: pojmujemy nową koncepcje dzięki skojarzeniu jej z czymś, co jest nam doskonale znane. Dzięki analogiom, nie tylko łatwiej jest zrozumieć nowe pojęcia, ale też łatwiej zagnieżdżają się one w naszej głowie. Często jest tak, że w konfrontacji z rzeczywistością nasz umysł działa tak, jakby szukał odpowiedzi na pytanie – czy wcześniej już miałem do czynienia z czymś podobnym?

Analogie mogą pomóc uczniom zobaczyć rzeczy z nowej perspektywy, pomóc zrozumieć abstrakcyjne pojęcia.

Uczeń mówi, że znane z życia codziennego sytuacje, pojęcia, zjawiska brzmią „ dziwnie znajomo“ i to „dziwnie znajomo” zostaje połączone z nowym problemem lub sytuacją w celu rozwiązania problemu i dojścia do pełnego zrozumienia abstrakcyjnego pojęcia.

Życie jest jak pudełko czekoladek – zastosowanie analogii

Przykłady z lekcji fizyki:

  • Umysł jest jak mięśnie – jeśli je ćwiczysz to się rozwijają i są silne.
  • Prąd elektryczny jest jak sieć rurociągów wodnych.
  • Moc prądu elektrycznego jest jak wodospad. Wysokość wodospadu jest jak napięcie a ilość spadającej wody jak natężenie gdy teraz to połączysz czy czujesz moc wodospadu?
  • Energia mechaniczna jest jak lokata w banku. Jeżeli nawet część z twojej lokaty przełożysz na inne subkonto to ilość pieniędzy pozostanie stała.

Przykład z lekcji biologii:

krok 1. Pomyśl o komórce zwierzęcej, postaraj się bez książki przypomnieć sobie jak jest zbudowana, nie zaglądaj do notatek i odtwórz jak najwięcej informacji.

krok 2. Pomyśl o komórce zwierzęcej jak o małej fabryce gdzie wytwarza się różne materiały, ludzie w tej fabryce wykonują różne prace.

krok 3. Spróbuj zidentyfikować pewne podobieństwa między elementami komórki i stanowiskami w fabryce. Na przykład:
rdzeń jest jak centrum sterowania w fabryce,
• rybosomy są jak maszyny produkcyjne (białka) w fabryce,
• mitochondria są jak generatory prądu.

krok 4. Pokaż różnice miedzy analogiami. Na przykład:
fabryka ma drzwi i okna a komórka nie.
• komórka posiada warstwę zewnętrzną membranę, która…

krok 5. Stwórz inne analogie.
Komórka jest jak nasze miasto. W naszym mieście, burmistrz sprawuje kontrolę a w komórce jądro.

Spróbuj rozpoznać nowe pojęcia wprowadzone na lekcji oraz odnaleźć odpowiednie analogie. Bądź jak najbardziej kreatywny. Niech puszczą wodze wyobraźni. Zastosuj takie zdania:

1. To jest po prostu jak …,
2. To jest to samo, jak …,
3. Pomyśl o tym jak ….

następnie: Etap 4