Narzędzia metapoznawcze

V-diagram

V-diagram to narzędzie, które pozwala wyłonić dwa etapy rozwiązywania zadań, Etap przed-zadaniowy który umożliwia połączenie wcześniejszej wiedzy z nowo nabytymi treściami oraz etap po-zadaniowy w którym następuje transformacja wiedzy i jej ewaluacja. Taki podział odciąża poznawczo ucznia, który poddany refleksji określa swoje zasoby poznawcze i przy pomocy sformułowanych pytań wie co musi jeszcze poznać aby umożliwiło to nauczenie się nowych treści i rozwiązanie zadania problemowego.

Nauczanie w szkole nastawione jest na zapamiętywanie informacji. Uczniowie postrzegają taki sposób uczenia się jako bierny odbiór informacji gdyż skoncentrowany jest na głównie na poszukiwaniu prawidłowych odpowiedzi ale bez odniesienia się do krytycznego myślenia czy samodzielnego rozwiązywania problemów. Na lekcjach sporadycznie stwarza się sytuacje, w których uczeń zastanawia się nad tym co już wie na dany temat, czy strategie stosowane do tej pory były skuteczne, co poprawić i co zmienić.

V-diagram to strategia pomocna w rozwijaniu zdolności metapoznawczych w celu ułatwienia uczniom zrozumienia własnej struktury wiedzy( sieci powiązań, relacji, hierarchii i kombinacji) twórczego myślenia, kreatywnego rozwiązywania problemów. Pomaga połączyć wcześniejsze doświadczenia i wiedzę z nowo nabytymi informacjami oraz powiązać wiedzę praktyczna z teoretyczną, korzystać z wiedzy, którą uczeń już posiada.

V- diagram ma służyć jako przewodnik graficzny w czasie lekcji, pomaga określić uczniowi jaką ma już wiedzę na dany temat, jakie zrobił postępy na zajęciach i nad czym musi jeszcze popracować aby rozwiązać zadanie, problem. Ta metoda pomaga również integrować zespół klasowy, poprawia komunikację między uczniami. Nauczycielom dostarcza istotnej informacji, na jakim poziomie znajomości zagadnienia znajduje się uczeń, jakie są jego mocne i słabe strony.

Mapa konfliktu – Rozwiązanie konfliktu pomiędzy wcześniejszą wiedzą uczniów a nowymi informacjami.

Nabywanie wiedzy jest uwarunkowane kontekstowo oraz zależne od uprzednich pojęć i teorii, przekonań i reguł, których uczeń używa aby rozumieć świat.

Wiadomo nie od dziś, że uczniowie mając utrwalone pewne koncepcje najczęściej wynikające z powszechnego rozumowania często sprzecznego z teoretycznymi prawidłowościami są bardzo oporni na zmianę. Ponieważ kosztuje to wysiłek poznawczy, uczniowie mogą ignorować naukowe dane, interpretować po swojemu koncepcje naukowe. Zmiana wiedzy jest procesem trudnym do osiągnięcia, gdyż wymaga radykalnej restrukturyzacji istniejących schematów lub struktur poznawczych.

Tradycyjne nauczanie pamięciowego rozumienia twierdzeń, pojęć, założeń, nie wystarczy aby zamienić tą trwale „podtrzymywaną wiedzę”. Konieczne jest zastąpienie alternatywnych koncepcji nowymi, na tyle przekonującymi aby uzyskać trwały efekt uczenia się. Można wykorzystać „Mapę konfliktu” w celu rozwiązywania alternatywnych koncepcji. „Mapa Konfliktu” może być obiecującym narzędziem metapoznawczym zwiększającym skuteczność uczenia się.

Strategia POE – Wytypuj, obserwuj, wyjaśniaj

POE to strategia metapoznawcza pomocna w rozpoznawaniu „wstępnych” uczniowskich pomysłów zrodzonych po zaprezentowaniu problemu, w generowaniu dyskusji, motywowaniu do refleksji na temat własnej wiedzy. Strategia ta jest połączona z doświadczeniem/demonstracją/pokazem gdzie uczniowie przewidują skutki obserwacji danego zjawiska. Zapisane przez nich przewidywania motywują do szukania odpowiedzi. Wyjaśniając i oceniając własne oraz kolegów przewidywania uczniowie mogą rozpocząć ocenianie własnego procesu uczenia się i budowania nowych znaczeń.

Szablon POE

Krok 1: Wytypuj
Przed demonstracją poproś uczniów aby zapisywali swoje przewidywania, co się stanie, kiedy doświadczenie zostanie przeprowadzone.
Zapytaj ich, co zobaczą i dlaczego tak sądzą.Krok 2: Obserwuj
Przeprowadzenie demonstracji – czas na obserwacje.
Poproś uczniów, aby zapisali to, co obserwują.

Krok 3: Wyjaśnij
Poproś uczniów, aby swoje wcześniejsze przewidywania, zmienili lub dodali do nich wyjaśnienia z uwzględnieniem obserwacji.
Uczniowie omawiają swoje pomysły.

Pytania stymulujące – przykłady

W trakcie lekcji staraj się zadawać uczniom rozmaite pytania dotyczące „wiedzy o stanie wiedzy”.

Krok pierwszy – po przeczytaniu zadania:

  • Jaka jest moja pierwsza reakcja kiedy czytam zadanie.
  • Czy rozumiem treść zadania.
  • Jeżeli treść wydaje się trudna próbuje przeczytać tekst raz jeszcze.
  • Czy jakiś plan rozwiązania zadania przychodzi mi do głowy(narysuje sobie rysunek, spróbuje zastanowić się z czym powiązać daną wiedzę).
  • Czy spotkałem się wcześniej z danymi podobnymi do tych podanych w zadaniu.
  • Na pewno wiem coś na temat przedstawionego problemu i to pomoże mi zacząć rozwiązywanie zadania (przecież mam wiedzę, tylko muszę poszukać ścieżki dostępu).
  • Czy dobrze rozumiem wszystkie słowa.

Krok drugi – ustalenie początkowego podejścia do rozwiązania zadania

  • Które z pomysłów, które przychodzą mi do głowy będą najbardziej skuteczne.
  • Co w pierwszej kolejności powinienem zrobić aby zacząć rozwiązywać zadanie.
  • Ile czasu zajmie mi rozwiązanie zadania.

Krok trzeci – monitoring – przetwarzanie informacji bardziej efektywnie

  • Czy potrafię skupić się na informacjach ważnych dla rozwiązania zadania?
  • Czy potrafię narysować o co chodzi w zadaniu i to ułatwi mi jego rozwiązanie?
  • Co teraz myślę o zadaniu

Diagram Venna

Diagram J. Venna – wywodzący się z matematyki (teoria mnogości) – to ostatnia tutaj omawiana strategia pomagająca uczniom w organizowaniu informacji, dzieleniu jej na kategorie, w identyfikacji brakujących wiadomości, w porównywaniu i różnicowaniu pojęć (Ellis, 2004). Strategia ta pozwala łączyć podstawowe pojęcia oraz porządkować informacje co umożliwia ich łatwiejsze zrozumienie i przyswojenie (Braselton i Decker, 1994) .To wizualna organizacja wiedzy, która stanowi efektywne wsparcie dla procesów myślenia. Może być traktowana jako skuteczna strategia metapoznawcza, gdyż wymaga od uczniów zwiększonej perspektywy spojrzenia na omawiane zagadnienia, podejmowania decyzji związanych z uczeniem się, jego monitorowanie oraz ocenę. Graficzny organizator jakim jest Veen Diagram przyczynia się do integracji wiedzy uzyskanej we wczesnych etapach uczenia się z nowo nabytą. Uczniowie stają się bardziej refleksyjni, potrafią identyfikować błędy oraz dokonywać korekty we własnych koncepcjach.

Taki sposób organizacji informacji oparty jest na teorii asymilacji poznawczego uczenia się (Ausebel i in., 1978). Według, której umysł organizuje informacje w sposób hierarchiczny. To poznawcze podejście stara się wytłumaczyć jak napływające informacje są przetwarzane i kodowane w pamięci (Weinstein i Mayer, 1986).

Badania wykazały ,że uczniowie, którzy używali strategii graficznych osiągali lepsze wyniki niż uczniowie, którzy korzystali tylko z tradycyjnych notatek (Amer, 1994). Strategie graficzne są szczególnie użyteczne gdyż kształcą umiejętności krytycznego myślenia, pomagają w zrozumieniu trudnych pojęć w ich tworzeniu czy też identyfikacji połączeń między różnymi pomysłami (Clark, 2007).